INTEGRANDO O PENSAR, O FACER E O SENTIR NA ESCOLA

CAMBELA, seminario de NEG

Contar unha parte do traballo que facemos nas aulas, sen encadralo coas ideas fundamentais que nos motivan, parécenos que sería poñer diante dos potenciais lectores e lectoras unha historia incompleta, na que faltara o argumento central que lles puidera permitir situarse no punto de vista das narradoras desa historia. Cal é o punto no que conflúen todas as experiencias de traballo que pensamos desenvolver nas aulas? Que explica o noso estilo organizando o contexto e os pasos da planificación dos proxectos de traballo?.
As ideas foron afianzándose a partir da reflexión sobre a nosa propia práctica, apoiándonos nas valiosísimas aportacións de persoas e colectivos, que foron referentes para nós en diferentes momentos da nosa andaina.
Hai anos tivemos ocasión de visitar as escolas infantís municipais de Módena (Italia). A visita foi intensa no intelectual e no emocional: aquelas escolas eran centros nos que se coñecían as necesidades do alumnado e se respectaban, eran lugares onde o profesorado estaba convencido de que alí se producía auténtico coñecemento. E así o vimos nós.
Módena foi a demostración de como unha administración pública pode facer unha aposta forte pola educación de calidade, investindo en formación continuada do profesorado, en medios de coordinación e orientación.
Daquela curta viaxe volvemos cheas de enerxía e confirmadas nas nosas ideas.
Nós queremos que a nosa práctica docente sexa útil para axudar a pensar, para ensaiar a facer e para facernos conscientes do que sentimos. Cremos que o estado emocional das persoas, condiciona e as veces determina as actitudes e mesmo as posibilidades de aprender. Así pois permitir que se manifeste o aspecto emocional do noso alumnado nun ambiente organizado con ese fin e traballar o contido intelectual desas emocións, forma parte do noso currículo, en interrelación cos contidos das areas máis estrictamente escolares.
Desde este pensamento, as condicións organizativas da aula en xeral e para cada actividade en particular, teñen moito peso na planificación: os espazos onde se desenvolverán as actividades comodamente, os tempos para poder estar de formas diferentes e os materiais suxestivos e útiles para a función que se lles quere dar.
Ao respecto do material curricular queremos aportar algunha consideración  que nos parece importante ter en conta no debate que, desde hai un tempo, permanece aberto na sociedade e máis concretamente no entorno próximo á escola. A conveniencia ou non da gratuidade dos libros de texto, é so a punta do iceberg dos aspectos sobre os que habería que opinar neste asunto.
Consideracións:
•	Na escola queremos materiais que sexan significativos, é dicir, útiles para desenvolver os proxectos de aprendizaxe.
•	Variedade de material con capacidade de ser utilizado en diferentes contextos, con diferentes intencións e desde diversos niveis de competencia.
•	Material que nos sitúe no entorno social e natural ao que pertencemos.
•	Materiais elaborados no centro que recollan o que sabemos dun tema, o resultado das nosas pescudas, ...
Concibimos os materiais como un recurso que utilizamos para axudar a desenvolver as capacidades intelectuais do alumnado de calquera idade. Este obxectivo precisa axudas de moi diverso tipo para poder concretarse. Sabemos que os ritmos e os estilos de aprendizaxe son diferentes en cada caso e que, para dar oportunidade de afianzar o que se vai descubrindo no entorno e nun mesmo, é necesario organizar actividades nas que se poñan en práctica diferentes procedementos e capacidades intelectuais. Neste contexto, os materiais deben ser variados e funcionais respecto das situacións nas que serán utilizados.

MATERIAIS EN RELACIÓN A TIPOS DE ACTIVIDADES
Materiais que faciliten:
•	a experimentación: sempre cunha finalidade explicitada previamente.
•	a comunicación: exposición ou explicación do que se vai sabendo.
•	a cooperación: tamén para confirmar que sei ou para axudar a aprender a outros.
•	a elaboración: ordenando o que sabemos, dándolle corpo ao aprendido.
•	a reflexión:facéndonos conscientes do que sabemos, do que saben outros, do que non entendemos, do que descoñecemos, ...	

Na nosa práctica fomos descubrindo que precisamos materiais que falen por nós que, ben polas súas características, polo uso que se lle da ou mesmo polos momentos en que se utiliza, axude a crear o ambiente e as actitudes que buscamos nas nosas aulas.
Por que queremos nós uns materiais curriculares e non outros?

ALGUNHAS FUNCIÓNS DOS MATERIAIS CURRICULARES
Espertar a curiosidade.
Axudar a expoñer opinións, hipóteses, descubrimentos, a historia, ...
Aportar información.
Desenvolver habilidades procedimentais.
Posibilitar a experimentación.
Axudar á comprensión do medio natural e social.
Permitir autonomía no seu uso.
Permitir o seu uso á marxe dos niveis de competencia.
Axudar a sistematizar a información.
Promover as relacións e a colaboración.
Indicar tarefas a facer.
Favorecer o protagonismo individual.
Vivenciar emocións.	

Diciamos antes que nas escolas de Módena respiramos a convicción do persoal que nelas traballaba, de que alí os pequechos e pequechas construían coñecemento.
Neste modelo de escola o coñecemento constrúese relacionando constantemente a experimentación intencional e a representación do que se sabe, en calquera das súas formas de expresión (escrita, oral, artística, corporal,...).

Coñecemento				Experimentación

          Expresión

Contexto
Efectivamente as e os profesionais que cremos neste proceso, comprobamos que cada un dos vértices deste triángulo: coñecemento – experimentación – representación, son potencialmente motivo e inicio de novas aprendizaxes:
•	O que sei provoca curiosidade sobre o que sospeito.
•	O que experimento confirma ou desminte as miñas hipóteses. 
•	O saber que exteriorizo, que represento dalgunha maneira, abre as portas a novas preguntas.
E para incrementar as posibilidades de aproveitamento deste proceso é fundamental a relación cos outros (iguais e adulto), xa que incita ao intercambio de información, á necesidade de dar explicacións, á posibilidade de pedir axuda, ..., é dicir, potencia e enriquece o proceso cognitivo.
A abordaxe das áreas do currículo, en todas as etapas, implica a concreción dos aspectos dos que estivemos tratando ata o de agora. 

ASPECTOS A TER EN CONTA
* Vestir a aula con materiais atractivos e axeitados para o que imos traballar, colocalos de xeito que a súa organización e normas de uso sexan cando menos cómodas. 
* Unha distribución de tempos segundo o tipo de actividade a desenvolver que axude a manter o interese no traballo ao longo de toda a xornada.
* Unha proposta de actividades variadas nas que se utilicen diferentes capacidades intelectuais e nas que se poñan en práctica distintos procedementos de aprendizaxe.
*Unha dinámica xeral, na que as relacións que se establezan na aula entre o alumnado e co profesorado, sirvan de motivación para as aprendizaxes, de reforzamento da valía dun mesmo e de experimentación de prácticas democráticas de convivencia.

Concretamente, no caso das matemáticas, cumpriría termos claro unha serie de presupostos, previos á planificación.
Queremos transmitirlle, ao noso alumnado, que as matemáticas son útiles e necesarias na vida cotiá e, polo tanto, a numeración e os materiais relacionados cos coñecementos matemáticos, utilizaranse habitualmente en situacións que fagan evidente esa relación coa vida social.
Como docentes, nós non partimos de ideas preconcibidas sobre o nivel que corresponde á idade do noso alumnado. Cando a realidade demostra que están noutro punto diferente ao esperado, sabemos que o único que lles fará avanzar será partir do que saben no momento de iniciar o traballo con eles. Polo tanto o primeiro paso será indagar en que punto está cada un e o límite, so o marcará a dispoñibilidade de tempo e o seu ritmo de avance propio.
Decidimos cara onde queremos encamiñar a investigación na clase, pero sabemos que non todos van avanzar ao mesmo ritmo e mesmo que haberá alumnos e alumnas que xa partirán de certo nivel de coñecemento sobre o tema no que imos traballar. Este dato será moi interesante para aproveitalo en beneficio do avance dos demais compañeiros e compañeiras.
Temos que decidir tamén que achegas de información faremos e que materiais utilizaremos. As veces atopámonos con que o nivel de coñecemento que ten o alumnado sobre un aspecto a traballar, é aparentemente contradictorio con outro, por exemplo saben dicir que o número cincocentos vintesete é anterior ao cincocentos trinta, pero na escrita poden poñer 500207, é dicir, saben máis sobre aspectos de orden na serie numérica que sobre a inclusión e o valor dos números en función da súa posición.
Así pois, debemos decidir que situacións propoñemos e que información aportamos para axudar a reflexionar e concluír datos novos sobre o valor posicional da numeración.
Tendo en conta todo o anterior, podemos poñernos a planificar: Que contidos, con que actividades,en que momentos, en que lugares, con que materiais, con que agrupamentos.

CARACTERÍSTICAS DAS ACTIVIDADES A PROGRAMAR
Que se relacionen con situacións, feitos e/ou materiais de uso social.
Que permitan diferentes formas de resolución da tarefa.
Que potencien a relación entre os iguais, mesmo con diferentes niveis de competencia.
Que animen a dicir o que saben sobre o tema.
Que requiran do debate e a confrontación.
Que posibiliten explicar o que se fixo.	

Os contidos sobre os que nós traballamos, agrupámolos en tres bloques: numeración, medidas e xeometría. Sobre eles volvemos cada curso de infantil e primaria, afianzando e afondando un pouco máis nos conceptos e procedementos ata chegar a dominalos.

ALGÚNS CONTIDOS MATEMÁTICOS
En relación á numeración, desenvolvemos actividades encamiñadas a:
•	Comprender que non é o mesmo 4 que 4º.
•	Comprender o valor das magnitudes grandes (a partir de situacións contextualizadas: falando do prezo dunha casa, dun coche,...)
•	Aprender a anticipar resultados por aproximación (os cartos que necesitarei para ir á compra, o que gasto se invito ós meus amigos,...).
•	Entender por que non é igual 24 que 42.
•	Poder explicar por que escribimos 356 e non 300506.
•	Saber por que vale máis 901 que 899 e 1128 que 928.
•	Ver a diferencia na función da numeración entre a expresión “somos 24 na clase” en contraposición a esta outra “estou no número 13 da lista”.
•	Asociar a lectura dos números, á función que desempeñan no contexto (o número de habitantes dunha cidade é de 243.510.975 h. e o número de teléfono meu é 985 434 617).
•	Completar correctamente o proceso de evolución das notacións numéricas: igual que no proceso de adquisición do código da lectoescrita, coa numeración tamén se dan uns pasos previos ao dominio do sistema de lectura e escritura deste código.
•	Outros.
En relación ás medidas:
•	Relacionar correctamente cada instrumento de medida co tipo de magnitudes que mide.
•	Dominar os procedementos de comparación e de representación gráfica a partir de varias medidas tomadas previamente.
•	Que integren con naturalidade a notación numérica coa escrita (Lara mide 98 cm) para poder expresar un feito.
•	Outros.
En relación á xeometría:
•	Saber definir características dos obxectos do entorno, en función tamén da súa forma.
•	Saber situarse espacialmente no plano e no entorno.
•	Ser capaz de explicar desprazamentos no espazo.
•	Outros.	

En todo momento, a estratexia metodolóxica baséase na formulación de hipóteses e na súa comprobación, sempre nunha liña na que prime o debate na resolución de problemas.
Finalmente, calquera que sexa a área na que se traballa querendo provocar novos coñecementos, reafirmámonos nas metodoloxías que teñen en conta que: 
a)	Explicando a outros o que sei, reafírmome, gano en seguridade; 
b)	explicando e escoitando a outros, podo descubrir contradiccións no que eu pensaba ao aparecer datos novos; 
c)	do debate das ideas nace a posibilidade de avanzar.
Ao mesmo tempo, calquera traballo é difícil de abordar con éxito se non partimos dunha boa predisposición para afrontalo e do convencemento de que seremos capaces de resolver a tarefa satisfactoriamente; isto lévanos unha vez máis á primeira parte deste escrito: sabemos que a situación emocional do alumnado explica moito do seu comportamento actual e condiciona a súa evolución futura, polo tanto a planificación dun traballo explícito sobre as emocións, axudará a crear o ambiente no que todos collamos comodamente.

Para saber máis:
-Elizabeth Birhuett e Susana Guidugli: Trabajando el lenguaje y matemática en el nivel preescolar. Fascículo. Secretaria Nacional de Educación, La Paz (Bolivia), 1997
-Seminario de Educación Infantil de NEG: Outras aulas outra escola.Biblioteca didáctica de Ed. Xerais, Vigo, 1992
-Marcelino Vaca Escribano: El tratamiento pedagógico de lo corporal en los omienzos de la E.G.B. UNISPORT Andalucía, 1986.
-Juan del Val: Crecer y Pensar; la construcción del pensamiento en la escúela. Ed.. Laia, 1983 
-Constance Kamii:Reinventando la aritmética I, II. Ed. Visor

Publicado na Revista Galega de Educación , nº 35, no mes de xuño de 2006.
Rosa Mª Calvo Serantes
Lourdes Campoy de la Torre
María Castro Calvo
Mª Carmen Cons Pintos
Mª Teresa Ferreiro Ferreiro
Encarnación Peiteado Blanco
Mª Esther Vázquez Otero